Categorie archief: muziek

‘When life gives you lemons’

‘De halve nacht heb ik video’s van Beyoncé gekeken’, bekent Antony, die zich nu Anohni noemt. Antony treedt juni 2009 op in Carré, Amsterdam. Met de Johnsons en met het Metropole Orkest brengt hij Beyoncé’s Crazy in love. Op zijn onnavolgbare manier klinkt het intiem en direct, een hoogtepunt in het concert die avond.

Is er een lijntje tussen Antony’s transteksten, het verlangen dat hij bezong vrouw te worden, de supervrouw die Beyoncé is, de tekst van Antony in For today I am a boy en Beyoncé’s If I were a Boy, een nummer op haar cd: I am … Sasha Fierce? Kan, of ik kan het leggen, maar het doet er niet toe. Want nu beluister ik Lemonade, haar nieuwste cd. De boodschap die ze daar wil geven, is totaal anders. ‘When life gives you lemons, make lemonade’. Het gaat over de bittere positie van afroamerikaanse vrouwen in de VS. ‘White people, this is not for you’. Niet direct in elk geval.

lemons

Beyoncé Giselle Knowles-Carter (tot vandaag met slechts 9 tweets 14 en een half miljoen volgers op Twitter) werd 4 september 1981 geboren in Houston, Texas. In 2008 trouwde ze met Jay Z en haar dochter, Blue Ivy, werd 7 januari 2012 geboren. Eind jaren 90 was ze de lead-singer in Destiny’s Child en met Dangerously in Love (2003) begon ze solo. Lemonade is haar zesde album. Niet aangekondigd, maar plotseling op de markt gezet. Bij verrassing. Een van de songs, Formation, een politiek statement over discriminerend politieoptreden tegen zwarte mensen, had al wel opzien gebaard tijdens de Super Bowl in februari.

Ze is niet alleen bevriend met de Obama’s, ze spreekt zich regelmatig politiek uit. Ze ondersteunt bijvoorbeeld het homohuwelijk. En in Vogue (april 2013) verklaarde ze zichzelf feminist. ‘A modern-day feminist’. Later kwam Flawless, waarin een tekst is opgenomen van de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie: We should all be feminists. Lemonade is echter misschien wel het meest politieke van alles wat ze totnogtoe heeft gedaan.

be crazy in love

Niemand heeft zo’n stem en beweegt zoals zij doet, zei filmmaker Baz Luhrmann ooit. Ik citeer dit van Wikipedia. Maar zonder het voorbeeld van Michael Jackson was ze geen artiest geworden, denkt ze. En Madonna inspireerde haar de controle over haar eigen carrière te nemen. Volgens Wikipedia (nog steeds) zou ze haar alter ego Sasha Fierce hebben gecreëerd omdat ze wordt gezien als sexy, verleidelijk en provocerend zodra ze op het toneel stond. Sasha Fierce moest die podiumpersoonlijkheid apart zetten van haarzelf. Ook daarin volgde ze het voorbeeld van Madonna, die bijvoorbeeld Dita presenteerde, de Material Girl en Veronica Electronica. Beyoncé is altijd Queen Bee. En haar fans, die zijn met z’n allen de Bey Hive, een verbastering van beehive: bijenkorf.

Joost Zwagerman had haar vast een collega van God genoemd. Hij schreef ooit een boek onder die naam (Collega’s van God) met portretten van mensen die hij bewonderde. Madonna en Prince bijvoorbeeld. Wat zou hij, die man die zo hartstochtelijk kon bewonderen, over Bey hebben geschreven? Zou hij haar naast Madonna in de eregalerij hebben opgenomen? Elke tijd heeft natuurlijk zijn idolen. Sommigen worden legendarisch en anderen raken vergeten. Amy Winehouse, Maria Callas, Kurt Cobain, Billie Holiday, David Bowie.

Een jaar of acht geleden onderzocht een PhD-student de relatie tussen je idool en je iq. Je bent blijkbaar intelligenter als je fan bent van Beethoven dan van Beyoncé. Of, dat is dan de volgende stap, je hebt waarschijnlijk een intelligenter imago als je je fan van Beethoven verklaart dan van Beyoncé. Een twijfelachtig onderzoek, lijkt me. En los daarvan, Beyoncé is niet meer de brave girlie van acht jaar terug. Geen spice girl meer, maar een super woman. Powervrouwen, of vrouwen die zich zo noemen, nemen een voorbeeld aan haar. Aan haar businesshouding, innovatievermogen, authenticiteit, teamwerk, inzet en de wijze waarop ze haar publieke imago controleert. Haar superbrave imago van vroeger ligt nu ook wat genuanceerder. Ze wil zichzelf zijn, concludeerde het blad Linda toen ze eind 2013 haar vijfde cd uitbracht (getiteld Beyoncé).

Moet ik me verantwoorden? Het is blijkbaar best bijzonder als ik naast Sjostakovitsj en Satie, Björk en Bach, Beyoncé noem. Waar val je dan op, vragen mensen zich af. Haar borsten, haar billen, haar ballads? Ze is meer dan dat, in mijn ogen. Bij haar past het allemaal. De vrouw, de persoonlijkheid, het imago, onafhankelijk denker, het vleugje mysterie, maatschappelijke betrokkenheid en politieke denkbeelden, haar inzet, de teksten, de kunst en uiteindelijk ook de muziek. Get it?

bey in elle

Veel interviews geeft ze niet, las ik in Elle (mei-editie) en Vrij Nederland (11 mei). Ze spreekt door haar werk, met haar werk. Aanleiding voor teksten in beide bladen is natuurlijk Lemonade, sinds 23 april beluisterbaar. Zoals Madonna met Express yourself, Human nature en In Bed with Madonna de homo’s steunde, komt Beyoncé op voor de afroamerikaanse vrouw. Die vergelijking met Madonna komt niet uit die bladen, maar het is mijn nogal voor de hand liggende observatie.

De afroamerikaanse vrouw: ‘the most disrespected woman, the most unprotected person, the most neglected’. Op Lemonade staan veel subtiele verwijzingen, zegt VN-redacteur Clara van de Wiel, die deze vrouwen ongetwijfeld begrijpen, maar haar (en mij helemaal) ontgaan. Ik probeer het me voor te stellen: het lijkt me wat Beyoncé doet zo belangrijk voor het zelfbeeld van die afroamerikaanse vrouw. Voor empowerment.

“Vrouwen moeten de tijd nemen om te focussen op mentale gezondheid”, zegt ze tegen Elle. “De wereld ziet jou zoals jij jezelf ziet en behandelt je zoals jij jezelf behandelt.” Ze vervolgt over haar inzet voor een mooie wereld waarin haar dochter een goede plaats vindt. “Ik wil graag helpen de druk weg te nemen die de maatschappij op mensen legt om in een bepaald hokje te passen.” Misschien bedoelt ze dat niet precies, of slechts ten dele, maar ik betrek het op binaire hokjes en transzijn.

Het interview in Elle gaat over haar feminisme, en ze wil iets duidelijk maken over het begrip. “Het is heel eenvoudig”, zegt ze. “Een feminist is iemand die gelooft in gelijke rechten voor mannen en vrouwen.” Natuurlijk kun je als man feminist zijn, vindt ze, want als je je inzet om de ongelijkheid weg te werken, dan ben je feminist. “Geloof je in gelijke rechten, dan vind ik dat het vrouwen net als mannen moet worden toegestaan hun duistere kant te laten zien, hun pijn, hun seksualiteit en hun mening.” Voor mannen moet het oké voelen, vindt Beyoncé, dat ze emoties tonen en kwetsbaarheid.

Madonna haalde destijds de universiteit. Docenten gaven er college over populaire cultuur en haar betekenis daarin. Beyoncé zal ongetwijfeld ook in academische kringen worden besproken. Er was bijvoorbeeld een debatavond in Felix Meritis, vertelt Van de Wiel. Tegen een decor van citroenen (vanwege de lemons en de lemonade). Hoe ver reikt haar invloed? Wat betekent Beyoncé voor vrouwen? Voor de beweging van zwart activisme in de VS? En voor de wereld?

beyonce-lemonade

Terug nog een laatste keer naar Lemonade. Ik heb gisterenavond het album beluisterd: koptelefoon op, teksten voor me. Zoals Van de Wiel schrijft: ‘Het lijkt een hyperintiem album (over haar relatie met Jay, zijn ontrouw, de strijd en verzoening), maar ze gebruikt die (persoonlijke) geschiedenis om een breder verhaal te vertellen over racisme en seksisme in Amerika.’ Daarvoor moet je wel ook naar de dvd kijken, want daarin krijgt dat bredere verhaal context en betekenis. Dan zie je de stappen die ze zet, zichzelf als voorbeeld. Ze laat zien welke strijd ze voert, hoe ze overwint en aan het eind van het album alles goed komt.

Als je je maar realiseert wat dat vraagt. Bijvoorbeeld als ze zingt dat ze liever beschouwd wordt als crazy, dan dat iedereen over haar heen loopt. Dat gaat over haarzelf, maar het is een boodschap naar de wereld. Vertrouw op jezelf. Don’t hurt yourself. Bevrijd jezelf. Dan begrijp je ook waarom ze het tegen Elle over de mentale gezondheid van zwarte vrouwen heeft.

Aan het eind van ‘Freedom’ doet de 90-jarige grootmoeder van Jay Z – je hoort haar stem op de cd – een verklaring. ‘I had my ups and downs, but I always had the inner strength to pull myself up’, zegt ze. ‘I was served lemons, but I made lemonade.’

De componiste Andrée Bonhomme

Celliste Doris Hochscheid en pianist Frans van Ruth speelden maandag 4 januari een sonatine die de Maastrichtse componiste Andrée Bonhomme tijdens de Tweede Wereldoorlog had geschreven. Een hoogtepunt tijdens het concert. Vooral het langzame deel was schitterend, heel sfeervol. Er stonden meer Nederlandse componisten op het programma, ook Andriessen (Hendrik) en Badings. Maar wie was Bonhomme?

Van Ruth vertelt dat Bonhomme (1905 – 1982) in het Maastrichts orkest speelde toen de oorlog uitbrak. Ook orkesten werd gevraagd een niet-Jood verklaring te tekenen en het Maastrichts orkest had daar geen probleem mee, er waren geen Joodse musici in het orkest. Ook Bonhomme niet, maar ze vond dat het niet kon. Ze raakte haar positie in het orkest kwijt omdat ze weigerde de verklaring te tekenen. Voor die verzetsdaad werd ze later koninklijk geëerd.

Ze studeerde piano, en ze was zelfs de eerste piano hoofdvakstudente aan de Maastrichtse Stedelijke Vakschool. Ze deed ook muziektheorie en begon te componeren. Ze kwam in contact met Darius Milhaud via de zangeres Vera Janacopoulos of Henri Hermans, haar docent muziektheorie en compositie. Van 1929 tot 1937 reisde zij maandelijks naar Parijs voor compositielessen van Milhaud. De Joodse familie Milhaud besloot aan de vooravond van de oorlog naar Amerika uit te wijken.

Of het klopt, weet ik niet, zegt Van Ruth, maar er is een anekdote dat tijdens zo’n compositieles de kinderen van Milhaud zachtjes de studieruimte binnenkwamen en onder de piano doken. Ze wilden zien of die juffrouw uit Nederland klompen droeg.

Haar werk is sterk Frans georiënteerd en sluit aan bij Ravel en Debussy. Een paar van mijn favoriete componisten. Van een paar generaties later, en ook Frans, is Pierre Boulez die op 5 januari is overleden. Ik houd van de spanning in zijn werk, bijvoorbeeld in Pli selon Pli, bijvoorbeeld door Barbara Hannigan, hier een stukje.
Andrée_Bonhomme
Maar terug naar Andrée Bonhomme. Ze sprak thuis Frans, was Frans georiënteerd en ze schreef veel liederen op Franse teksten, 51 in totaal. Ze componeerde ook werken voor koorbezetting, orkestwerken en een strijkkwartet. Plus de prachtige sonatine die op 4 januari in Wageningen klinkt.

Nee, er is geen muziek van haar te vinden op YouTube of Spotify. Andrée Bonhomme staat ook niet in Els Kloeks ‘1001 Vrouwen’. Er is weliswaar een Engelse wikipedia over haar, maar geen Nederlandse. Omdat ze tijdens de oorlog nauwelijks concessies wilde doen aan het nazi-regime en bijvoorbeeld geen lid van de Kultuurkamer werd, bleven uitvoeringen van haar werk beperkt tot huisconcerten. Het grootste deel van Bonhommes muziek is nog niet uitgegeven.

Maar ze krijgt tien heerlijke minuten op het podium van de aula in Wageningen, met de Pièce en forme de sonate (sonatine), haar opus 86. De tempo-aanduidingen van de twee delen zijn: lent et très expressif (1) en vif et joyeux (2). Dit stuk is wel op een cd te vinden, de cd ‘Andrée Bonhomme, een ontmoeting’ die in 2005 werd uitgebracht door de Stichting Andrée Bonhomme.

In een toelichting is daar te lezen dat het ‘pièce’ ontstond in de oorlog. De componiste wilde aanvankelijk een vierdelige sonate schrijven. De aanzet was een lamento dat ze in 1941 voor de overleden graaf d’Avou Dion had geschreven, een familielid in Frankrijk. Een jaar later schreef ze een nieuw lamento met ook een snel deel. Maar het tweedelige stuk bleef nog lang liggen. Het was wel de aanzet van het ‘Pièce en forme de Sonate’ zoals ze het stuk noemde toen ze het in juni 1947 voor het eerst uitvoerde in een radioprogramma. Die titel wordt hier bedoeld als ‘onvolledige sonate’.