Tagarchief: ballet

Meedansen met Lara

Lara die afgewend in de doucheruimte staat, met tranen in haar ogen naar de ballerina’s op het podium kijkt, een blik werpt in de kamer waar de andere meiden slapen, nerveus met haar handen beweegt. De flirt waarbij ze angstvallig haar lichaam afdekt, de manier waarop ze dat lichaam wil wegstoppen. De verlegenheid, ongeloof, het ongeduld, de boosheid, inspanning, verdriet en trots. En de zekerheid over wat ze wil: vrouw zijn als iedere andere vrouw, meisje met de andere meisjes, dansen zoals een ballerina en dat iedereen haar ziet zoals ze zich toont. Als vrouw. Dat is haar grote wens.

Ik vond het een prachtige film. Intussen had ik al zoveel over ‘Girl’ gelezen en gehoord toen die hier eindelijk te zien was, dat het me lastig leek om onbevangen te kijken. Maar ik werd toch meegesleept, danste als het ware mee.

Goed, de genderstereotypering over mannelijkheid en vrouwelijkheid, met alle druk die dat op mannen en vrouwen geeft, en de binaire blik op mannen en vrouwen, dat blijft ook na deze film wel een strijdpunt. Je kunt je verder afvragen of het idee dat je ‘geboren wordt in het verkeerde lichaam’ wel voldoende geproblematiseerd wordt. Niet door Lara zelf in elk geval.

Maar ik herken me niet in de kritiek dat dit verhaal een verkeerd beeld geeft van die heel diverse groep van transgenders – kan dat wel? De film geeft een mooi beeld van één transgender persoon. Er zijn niet al de verschillende tinten in gendergevoelens en lichaamsbeleving, en ik zie in het verhaal niet hét verhaal, maar een verhaal. Dat is in grote lijnen het verhaal van Nora Monsecour die in 2009 op de Koninklijke Balletschool Antwerpen de overstap wilde maken van de jongens- naar de meisjesklas.

Er wordt werkelijk fantastisch geacteerd, door Victor Polster. Met de camera dicht op deze hoofdpersoon. Lara zegt misschien niet zoveel met woorden, maar alles met haar gezicht, gebaren en emoties. Dan vraag je je geregeld af wat er in haar hoofd gebeurt.

Spitzen

Haar inspanning en wil om vrouw te zijn loopt gelijk op met haar inspanning en wil om ballerina te zijn. Op spitzen te staan. Dan moet je weten dat ik ook op ballet zit en twee keer per week aan de barre sta. Samen met vier, vijf mededanseressen. Wel anders dan Lara, want ik dans niet in balletpakje, maar in een zwarte maillot en een strak T-shirt. Toch identificeer ik me daardoor waarschijnlijk meer nog met haar dan de gemiddelde bioscoopbezoeker. Ik voel me gelukkig aan de barre, voor de spiegel, en ik denk haar dubbele verlangen – vrouw en ballerina te willen zijn – te begrijpen. Ik ben dan niet binair, maar non-binair.

Misschien is het wel die danssetting die het voor me doet, ik weet het niet. Dan kun je er haast niet omheen dat je in de film naar het lichaam kijkt, want ballet is heel fysiek. Maar het spreekt me zeer aan.

De pliés, pas de bourrees en relevés doe ik ook wekelijks, en dat valt lang niet altijd mee. Hard werken. Ik moet steeds opnieuw bedenken hoe ik mijn armen in een mooie port de bras houd, mijn benen voldoende uitdraai in de vijfde positie, een goede balans vind – denk aan je centrum! – of een pas de chat aanleer. Tombé, pas de bourree, glissade, piqué. En rond de jambe, sisonne en dan een pirouette op de voorvoet. Focus houden.

Wanneer ben je vrouw

‘De haarextensions die hij droeg, heeft hij de hele draaiperiode ingehouden’, zegt regisseur Lukas Dhont over acteur Victor Polster. ‘Hij is écht een meisje voor ons geworden.’ Dat vind ik innemend. ‘Een film op verliefd op te worden’, schrijft Hugo Emmerzael in De Filmkrant. Ik kan daar alleen maar mee instemmen.

Ik zie dan het beeld in de film voor me dat Lara wordt gevraagd of ze een jongen of een meisje wil zijn. Je ziet haar denken: wat een stomme vraag! Je ziet haar dat echt denken. De manier waarop ze reageert is super. Maar dat is ze nog niet, vindt ze zelf. Ook al probeert een dokter haar daarvan te overtuigen: ‘ik zie een vrouw’. Het komt niet aan bij Lara. Voor haarzelf is ze dat nog niet zolang haar lichaam niet is aangepast.

Daar ligt een gevoelig en essentieel punt, wanneer ben je vrouw? Het zou goed zijn als een cisgenderfilmkijker bedenkt: ja, ik zie ook een vrouw. Ondanks de ontkenning van Lara. Overbodige vraag.

Zo stelt de film eigenlijk impliciet die vraag: wanneer ben je vrouw? Zit dat in je lichaam, in je geest (dualisme van Descartes) of in de onverbrekelijke combinatie van beide? Voor Lara, die wil dansen, is het vooral het lichaam. Kijk je niet verder dan haar point of view, dan denk je: nee! Ik hoop dat de kijker na deze empathische film zelf een genuanceerder antwoord kan bedenken. En ik denk eigenlijk dat de regisseur dit heel goed doet.

Zelfverzekerd

Het is een emotioneel moment en er breekt iets als haar klasgenootjes haar uitdagen om haar geslachtsdeel te laten zien. Dat is vreselijk! En deze scene is misschien juist zo goed omdat je dat zelf ook ervaart en voelt. Of misschien moet ik voor mezelf spreken: ik voelde de verschrikking van dat moment.

Mooi is de liefde, steun en zorg van de vader. En ook voor de dokters die doen wat ze kunnen – ‘Lara, denk nu niet teveel aan je lichaam’ – heb ik begrip. Een advies dat vanzelf niet aankomt. Een film met transgender als thema moet een gok zijn voor een regisseur, met een kritische community en een strijdbaar transactivisme. Dhont had in de film ook kunnen kiezen voor de buitenkant: de ontbrekende acceptatie van de omgeving. Maar hij richt zich door dat conflict (bijna) te vermijden juist op de binnenkant.

Dan wil je weten, omdat je je betrokken voelt, hoe het verder gaat met haar. Er is dan ook een soort van loutering als Lara, aan het einde van de film, een paar jaar later, zelfverzekerd op straat loopt. Mooi einde! Echt mooi!

Mata Hari is dans als poëzie

Goed idee, Ted Brandsen, een ballet over Mata Hari. Dat dacht ik toen ik hoorde over de plannen voor de productie. Mata Hari was een mysterieuze persoonlijkheid, en ze was ook danseres. Mij fascineert haar uitstraling van femme fatale en haar dramatische leven vol vraagtekens. En ook het dynamische tijdperk waarin ze leefde, het Parijs van het fin de siècle, de belle époque. Heel bijzonder leek me om dit in dans te kunnen zien en beleven.

In zijn voorwoord in het programmaboek prijst Ted Brandsen, die de choreografie maakte voor Mata Hari, zijn dansers ‘zonder wie alle dans slechts een gedachte is’. En vooral Anna Tsygankova, op wie hij de rol van Mata Hari heeft gecreëerd en op wie ik zondagmiddag 21 februari verliefd ben geworden. De prachtige foto’s waarin ze innig met een enorme slang verstrengeld ligt, doodeng, hadden me al verleid: dit ballet wilde ik per se zien.

“Een bizar gevoel”, zegt Anna Tsygankova over die slangenfoto’s. “Je kan alleen maar vertrouwen dat het goed gaat.” Ze voelde direct de connectie met Mata Hari. “Het was een ongelooflijk gevoel van eenwording met het mysterie.”

In Leeuwarden heb ik eens een kleine expositie gezien over Mata Hari. Ze komt ook uit Friesland. Margaretha Geertruida Zelle. Mata Hari was haar artiestennaam. “Ze heeft veel gedaanteverwisselingen ondergaan”, zegt Brandsen. “Als een Lady Gaga of Madonna van honderd jaar terug. (…) Het gewone leven was haar te klein, dus maakte ze dat groter. Ze creëerde haar eigen realiteit.”

mata

Het ballet toont haar in allerlei gedaantes, in prachtige kostuums, tien verschillende ontwerpen van François-Noël Cherpin. Anna Tsygankova trekt in elke scène de aandacht, mijn aandacht in elk geval, helemaal naar haar toe. Want op deze zondag danst zij de rol. Soms nemen Igone de Jongh of Maia Makhateli, twee andere eerste solisten van Het Nationale Ballet, het van haar over. Maar ik ben blij: vandaag leidt Anna Tsygankova me door het leven van Margaretha (1876-1917). Haar ongelukkige huwelijk, haar twee kinderen van wie er een misschien is vergiftigd en de ander haar wordt ontnomen, haar tijd op Java en later in Parijs. Daar werd ze Mata Hari, een Indiase danseres, en daar deed ze auditie bij Diaghilev. Die wees haar af.

“Ze begon met spioneren toen haar vorige rol, die van danseres en aantrekkelijke vrouw, was uitgespeeld”, zegt Brandsen. “Maar ze gedroeg zich nog teveel als courtisane.” Courtisane? Dat is ‘een vrouw van lichte zeden die zich in hogere kringen begaf en vanwege elegantie en omgangsvormen daar werd geaccepteerd’. Dat was Mata Hari ongetwijfeld ook. “Margaretha zag de wereld als één groot decor”, vervolgt Brandsen. “De vele mannen met wie ze omging waren figuranten in háár film.”

De Volkskrant miste de spanning in het ballet en de emotionele verdieping in haar personage. Mata Hari wordt te weinig mens, volgens recensente Mirjam van der Linden. Ze blijft een raadsel, maar juist het mysterie past helemaal bij Mata Hari zoals ik haar voorstel.

Het ballet gaat langs haar leven als een sneltrein die af en toe vaart mindert, dat was de bedoeling van Brandsen en librettist Janine Brogt. Ik voel daarin de tragiek van haar leven, de teleurstellingen, de zucht naar erkenning en roem, de gebroken ambities, de dreiging van de oorlog en het dramatische einde. Schitterend is Shiva, een dromerige tempeldans, prachtig de reis met scènes in Milaan, Wenen en Madrid, overtuigend het duet met haar geliefde Vadime Mássloff (Arthur Shesterikov). Ik vond Mata Hari, het ballet, in woorden zoals ze zelfs gezegd zou hebben ‘een gedicht waarin elke beweging een woord is.’