Wat Jacqueline Harpman doet in Orlanda is bijzonder. Maar eerst, wie is de schrijfster? Harpman (1929 – 2012) was een Franstalige Belgische schrijfster en ze was ook psychoanalytica. In haar boeken onderzoekt ze thema’s zoals identiteit, geheugen, androgynie en de menselijke psyche.
Dat doet ze ook in Orlanda. Aline Berger is een 35-jarige vrouw die een dubbele ziel heeft, zou je kunnen zeggen. Zoals zoveel mensen, denkt Harpman, verenigt ze vrouwelijke en mannelijke kenmerken. Maar die mannelijke kant moest ze onderdrukken van haar moeder sinds ze een jaar of 12 was. Wees nou maar een keurig meisje, gebood die haar.
Op een dag rebelleert die onderdrukte mannelijke kant van Aline en ontsnapt uit de gevangenis. Dat wil zeggen, uit Aline waar dit deel van haar nog steeds wordt weggestopt. Dat gebeurt niet toevallig als ze net in Virginia Woolf’s boek het verhaal over Orlando’s genderverandering leest. Orlando, een man, wordt wakker als vrouw. Wat als ik zoiets zou meemaken, bedenkt Aline.
Haar mannelijk deel kruipt dan in de huid van een twintigjarige jongen die tegenover haar zit in een café in Parijs en later met haar in de trein naar Brussel. En dat deel van haar verdringt de oorspronkelijke persoon of identiteit helemaal. Lucien heet die jongen, een beetje een kleurloos iemand die niet goed weet wat ie met zijn leven aan moet. Lucien loopt dan wel nog rond, maar is zichzelf niet meer. Hij is zichzelf helemaal kwijt.
Het mannelijke gedeelte van Aline in het omhulsel van Lucien noemt zich Orlanda. Vraag niet hoe het kan, maar het gebeurt. Zowel in Orlando als in Orlanda. Dat zegt Harpman, de schrijfster die af en toe uit de pagina’s van haar boek treedt en zich dan bemoeit met de personages.
Volg je het nog? Het is in elk geval prachtig hoe Harpman het uitwerkt. Die twee kanten van Aline, de vrouw die ze is geworden en Orlanda, haar mannelijke deel in Lucien, kunnen niet buiten elkaar. Logisch, niet? Ze horen immers bij elkaar. Ze geven elkaar rust als ze met hun voorhoofden tegen elkaar liggen of staan. Aline mist iets in zichzelf, en het duurt even voordat ze doorheeft wat dat is. Maar de omgeving begrijpt er niets van. Wat moet Aline met die jongen van 20?
Orlanda intussen, voelt zich fantastisch. Hij heeft iets van die 35-jarige vrouw, Aline, die hij kent als zichzelf. Hij weet hoe ze denkt en reageert, want ja, hij is haar. Hij kent al haar intieme geheimen. Dat ze bijvoorbeeld altijd verliefd wordt op oudere mannen maar daar niets mee doet. Ze heeft ook een stabiele relatie met Albert. Dat doet Orlanda wel, met diens verlangens, maar in dat mannelijke omhulsel zijn het homoseksuele mannen die hij verleidt. Vanzelfsprekend. De schrijfster grijpt in zodra hij aankondigt dat hij op versierpad gaat. Ze zegt dat ze Orlanda even met rust laat terwijl hij zijn ongeremde driften volgt en allerlei seksuele escapades beleeft.
Orlanda is dus ook Lucien, een jonge man met een baan als journalist, een rommelig appartement, een alcoholische moeder, een zus en een minnares. Maar hij voelt zich helemaal niet aangetrokken tot die minnares en heeft ook niets met de familie.
En ten slotte is Orlanda ook een 12-jarige puber. Dat was immers het moment dat dit deel vaan Aline’s ziel in een kooitje werd gestopt.
Orlanda gaat net zo min als Orlando (van Woolf) over transgender-zijn, merkt Gaea Schoeters, een Belgische schrijfster, in haar nawoord op. Het is een onderzoek naar gesocialiseerde gendereigenschappen. Volgens de analyse van Aline Berger, een literatuurdocente, is Orlando eigenlijk een autobiografische beschrijving van Virginia Woolf zelf, een onderzoek van haar mannelijke en vrouwelijke aspecten.
In Aline Berger, in Orlanda, schrijft Harpman, volgens Schoeters, het verhaal van generaties vrouwen die zichzelf en hun verlangens opofferen om zich te schikken naar de eisen van hun tijd. Vrouwen die vooral zorgend moeten zijn, niets te willen, te verlangen, te verleiden. Niets schunnigs te zeggen of met grote passen te lopen. Volgens Harpman ging het beter in 1997, toen ze geïnterviewd werd over dit boek. Maar het lijkt erop, schrijft Schoeters, dat in deze tijd ‘de genderteugels’ weer strakker worden aangetrokken. Het boek is urgenter dan ooit.
Prachtig boek!