Eten onder verdwenen populieren

Leestijd: 4 minuten

Een eettafel ergens in Wageningen met dans, voordracht en muziek. Dat is de Tafel van W. Dinsdagavond 24 mei kwamen ruim 130 mensen op de fiets naar de Veensteeg, in het Binnenveld net buiten de stad. Een stoel op de bagagedrager, een glas in de tas. Ze ontmoetten elkaar tussen de weilanden waar een paar maanden geleden nog metershoge populieren ruisten.

Zodra iedereen een plaats heeft gevonden aan de 36 meter lange tafel, klimt Robbert Kamphuis, kunstenaar, erop. Klompen aan zijn voeten. Kamphuis is initiatiefnemer en organisator van de Tafel. Hij opent de avond, introduceert het thema en geeft een voorzet voor de tafelgesprekken.

w5

“We zijn hier vaak geweest de afgelopen maanden”, zegt hij. Kamphuis besloot samen met Wim Huijser en Henk Meeuwsen een gedenkboek te maken toen werd aangekondigd dat de populieren in het Binnenveld gekapt zouden worden. Het thema – elke Tafel heeft een thema – is vandaag ook die populier, of eerder de gekapte populier. De klompen zijn speciaal gemaakt van Veensteeg-populierenhout.

Het idee van de Tafel is dat Wageningse burgers met elkaar in gesprek gaan. De Tafel van W organiseert ‘voor iedereen uit de creatieve sector in Wageningen en iedereen die zich daarbij betrokken voelt’ onregelmatig een maaltijd aan een tafel die steeds op een andere plek staat. Zo staat het in het manifest. De Tafel wil de creatieve samenwerking in de stad versterken. ‘De stemming tijdens de maaltijd is vrolijk en prikkelend, en er wordt vol vuur gesproken. Vaak over zaken die beter kunnen.’

w6

Bijvoorbeeld de procedure rond de populierenkap. Kamphuis verbindt de kwestie van de bomen aan het proces van besluitvorming. Hij verwijst naar een boekje van David van Reybrouck (Tegen Verkiezingen). Van Reybrouck beschrijft daarin het democratisch vermoeidheidssyndroom: we hebben geen vertrouwen meer in het democratisch proces. “Maar”, vat Kamphuis samen, “het zou mooi zijn als we toch zoveel vertrouwen krijgen in het proces dat de uitkomst er niet meer toe doet.” Kap of geen kap.

Dan komt de amuse op tafel. Onder een dreigende lucht verzorgt Food of Cultures het buiteneten. Dat komt in zes rondes op tafel. Er klinkt muziek. Die is van de Zweedse jazzpianist Jan Johansson, vertelt Kamphuis. De man verongelukte in 1968: hij reed tegen een populier. De jazz wordt afgewisseld met gekwaak van kikkers in de sloten langs de Veensteeg.

klompen

Een hardloper passeert en later ook twee skaters. Ik ontmoet Tim, illusionist, aan de ene, en Liede, Tafelmiss, aan de andere kant. Tim buigt lepels en vorken en Liede loopt samen met medemiss Iris zes keer over tafel. Met klompen en met steeds minder kleding aan. Als zij de derde of de vierde ronde hebben aangekondigd, vraagt Henk Meeuwsen, geluidenverzamelaar, de eters de schoonheid te ervaren van een huilende motorzaag. De opname eindigt met het geluid van een vallende boom. “Black & Decker, de eerste symfonie”, grapt Tim.

‘Uit Wagenings hout’ heet het gedicht dat stadsdichter Martijn Adelmund voor vandaag heeft geschreven. Andere sprekers verwoorden hun gedachten over populieren en aanverwante zaken. En als het begint te schemeren en de flessen en glazen opzij zijn gezet, klimt zangeres Alin Coen met vijf danseressen van Bransz Dansgroep op tafel. Ze brengen moderne dans, en zoals iedereen die vanavond op tafel staat, op klompen.

“We zijn nu een soort van club”, zegt Kamphuis. Niet zozeer omdat alle eters vandaag de ervaring van de Tafel delen, maar vooral omdat ze allemaal een medaille hebben gekregen uit zijn eigen privéverzameling. Die verzameling verspreidt zich na afloop van de 11de Tafel over Wageningen.

w1

De Tafel van W
De Tafel van W op de Veensteeg is de 11de Tafel. Het begon in 2009. Sindsdien stond de Tafel op de middenstip van het voetbalveld op de berg, op veerpont Lexkesveer, in een proefbassin van Marin en op het podium van Junushoff. De geschiedenis over de Tafel is te vinden op tafelvanw.nl. Tijd is onregelmatig en de plaats maakt organisator Robbert Kamphuis pas een dag voor het evenement bekend. Wanneer er een volgende Tafel is, weet hij niet. Zelfs niet, óf er een volgende Tafel komt.

Een bureaubewerking van deze reportage heeft vrijdag 27 mei in De Gelderlander (Vallei-editie) gestaan, niet geheel ongeschonden. Hierbij daarom het verhaal van de Tafel met foto’s van mijzelf.

‘When life gives you lemons’

Leestijd: 6 minuten

‘De halve nacht heb ik video’s van Beyoncé gekeken’, bekent Antony, die zich nu Anohni noemt. Antony treedt juni 2009 op in Carré, Amsterdam. Met de Johnsons en met het Metropole Orkest brengt hij Beyoncé’s Crazy in love. Op zijn onnavolgbare manier klinkt het intiem en direct, een hoogtepunt in het concert die avond.

Is er een lijntje tussen Antony’s transteksten, het verlangen dat hij bezong vrouw te worden, de supervrouw die Beyoncé is, de tekst van Antony in For today I am a boy en Beyoncé’s If I were a Boy, een nummer op haar cd: I am … Sasha Fierce? Kan, of ik kan het leggen, maar het doet er niet toe. Want nu beluister ik Lemonade, haar nieuwste cd. De boodschap die ze daar wil geven, is totaal anders. ‘When life gives you lemons, make lemonade’. Het gaat over de bittere positie van afroamerikaanse vrouwen in de VS. ‘White people, this is not for you’. Niet direct in elk geval.

lemons

Beyoncé Giselle Knowles-Carter (tot vandaag met slechts 9 tweets 14 en een half miljoen volgers op Twitter) werd 4 september 1981 geboren in Houston, Texas. In 2008 trouwde ze met Jay Z en haar dochter, Blue Ivy, werd 7 januari 2012 geboren. Eind jaren 90 was ze de lead-singer in Destiny’s Child en met Dangerously in Love (2003) begon ze solo. Lemonade is haar zesde album. Niet aangekondigd, maar plotseling op de markt gezet. Bij verrassing. Een van de songs, Formation, een politiek statement over discriminerend politieoptreden tegen zwarte mensen, had al wel opzien gebaard tijdens de Super Bowl in februari.

Ze is niet alleen bevriend met de Obama’s, ze spreekt zich regelmatig politiek uit. Ze ondersteunt bijvoorbeeld het homohuwelijk. En in Vogue (april 2013) verklaarde ze zichzelf feminist. ‘A modern-day feminist’. Later kwam Flawless, waarin een tekst is opgenomen van de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie: We should all be feminists. Lemonade is echter misschien wel het meest politieke van alles wat ze totnogtoe heeft gedaan.

be crazy in love

Niemand heeft zo’n stem en beweegt zoals zij doet, zei filmmaker Baz Luhrmann ooit. Ik citeer dit van Wikipedia. Maar zonder het voorbeeld van Michael Jackson was ze geen artiest geworden, denkt ze. En Madonna inspireerde haar de controle over haar eigen carrière te nemen. Volgens Wikipedia (nog steeds) zou ze haar alter ego Sasha Fierce hebben gecreëerd omdat ze wordt gezien als sexy, verleidelijk en provocerend zodra ze op het toneel stond. Sasha Fierce moest die podiumpersoonlijkheid apart zetten van haarzelf. Ook daarin volgde ze het voorbeeld van Madonna, die bijvoorbeeld Dita presenteerde, de Material Girl en Veronica Electronica. Beyoncé is altijd Queen Bee. En haar fans, die zijn met z’n allen de Bey Hive, een verbastering van beehive: bijenkorf.

Joost Zwagerman had haar vast een collega van God genoemd. Hij schreef ooit een boek onder die naam (Collega’s van God) met portretten van mensen die hij bewonderde. Madonna en Prince bijvoorbeeld. Wat zou hij, die man die zo hartstochtelijk kon bewonderen, over Bey hebben geschreven? Zou hij haar naast Madonna in de eregalerij hebben opgenomen? Elke tijd heeft natuurlijk zijn idolen. Sommigen worden legendarisch en anderen raken vergeten. Amy Winehouse, Maria Callas, Kurt Cobain, Billie Holiday, David Bowie.

Een jaar of acht geleden onderzocht een PhD-student de relatie tussen je idool en je iq. Je bent blijkbaar intelligenter als je fan bent van Beethoven dan van Beyoncé. Of, dat is dan de volgende stap, je hebt waarschijnlijk een intelligenter imago als je je fan van Beethoven verklaart dan van Beyoncé. Een twijfelachtig onderzoek, lijkt me. En los daarvan, Beyoncé is niet meer de brave girlie van acht jaar terug. Geen spice girl meer, maar een super woman. Powervrouwen, of vrouwen die zich zo noemen, nemen een voorbeeld aan haar. Aan haar businesshouding, innovatievermogen, authenticiteit, teamwerk, inzet en de wijze waarop ze haar publieke imago controleert. Haar superbrave imago van vroeger ligt nu ook wat genuanceerder. Ze wil zichzelf zijn, concludeerde het blad Linda toen ze eind 2013 haar vijfde cd uitbracht (getiteld Beyoncé).

Moet ik me verantwoorden? Het is blijkbaar best bijzonder als ik naast Sjostakovitsj en Satie, Björk en Bach, Beyoncé noem. Waar val je dan op, vragen mensen zich af. Haar borsten, haar billen, haar ballads? Ze is meer dan dat, in mijn ogen. Bij haar past het allemaal. De vrouw, de persoonlijkheid, het imago, onafhankelijk denker, het vleugje mysterie, maatschappelijke betrokkenheid en politieke denkbeelden, haar inzet, de teksten, de kunst en uiteindelijk ook de muziek. Get it?

bey in elle

Veel interviews geeft ze niet, las ik in Elle (mei-editie) en Vrij Nederland (11 mei). Ze spreekt door haar werk, met haar werk. Aanleiding voor teksten in beide bladen is natuurlijk Lemonade, sinds 23 april beluisterbaar. Zoals Madonna met Express yourself, Human nature en In Bed with Madonna de homo’s steunde, komt Beyoncé op voor de afroamerikaanse vrouw. Die vergelijking met Madonna komt niet uit die bladen, maar het is mijn nogal voor de hand liggende observatie.

De afroamerikaanse vrouw: ‘the most disrespected woman, the most unprotected person, the most neglected’. Op Lemonade staan veel subtiele verwijzingen, zegt VN-redacteur Clara van de Wiel, die deze vrouwen ongetwijfeld begrijpen, maar haar (en mij helemaal) ontgaan. Ik probeer het me voor te stellen: het lijkt me wat Beyoncé doet zo belangrijk voor het zelfbeeld van die afroamerikaanse vrouw. Voor empowerment.

“Vrouwen moeten de tijd nemen om te focussen op mentale gezondheid”, zegt ze tegen Elle. “De wereld ziet jou zoals jij jezelf ziet en behandelt je zoals jij jezelf behandelt.” Ze vervolgt over haar inzet voor een mooie wereld waarin haar dochter een goede plaats vindt. “Ik wil graag helpen de druk weg te nemen die de maatschappij op mensen legt om in een bepaald hokje te passen.” Misschien bedoelt ze dat niet precies, of slechts ten dele, maar ik betrek het op binaire hokjes en transzijn.

Het interview in Elle gaat over haar feminisme, en ze wil iets duidelijk maken over het begrip. “Het is heel eenvoudig”, zegt ze. “Een feminist is iemand die gelooft in gelijke rechten voor mannen en vrouwen.” Natuurlijk kun je als man feminist zijn, vindt ze, want als je je inzet om de ongelijkheid weg te werken, dan ben je feminist. “Geloof je in gelijke rechten, dan vind ik dat het vrouwen net als mannen moet worden toegestaan hun duistere kant te laten zien, hun pijn, hun seksualiteit en hun mening.” Voor mannen moet het oké voelen, vindt Beyoncé, dat ze emoties tonen en kwetsbaarheid.

Madonna haalde destijds de universiteit. Docenten gaven er college over populaire cultuur en haar betekenis daarin. Beyoncé zal ongetwijfeld ook in academische kringen worden besproken. Er was bijvoorbeeld een debatavond in Felix Meritis, vertelt Van de Wiel. Tegen een decor van citroenen (vanwege de lemons en de lemonade). Hoe ver reikt haar invloed? Wat betekent Beyoncé voor vrouwen? Voor de beweging van zwart activisme in de VS? En voor de wereld?

beyonce-lemonade

Terug nog een laatste keer naar Lemonade. Ik heb gisterenavond het album beluisterd: koptelefoon op, teksten voor me. Zoals Van de Wiel schrijft: ‘Het lijkt een hyperintiem album (over haar relatie met Jay, zijn ontrouw, de strijd en verzoening), maar ze gebruikt die (persoonlijke) geschiedenis om een breder verhaal te vertellen over racisme en seksisme in Amerika.’ Daarvoor moet je wel ook naar de dvd kijken, want daarin krijgt dat bredere verhaal context en betekenis. Dan zie je de stappen die ze zet, zichzelf als voorbeeld. Ze laat zien welke strijd ze voert, hoe ze overwint en aan het eind van het album alles goed komt.

Als je je maar realiseert wat dat vraagt. Bijvoorbeeld als ze zingt dat ze liever beschouwd wordt als crazy, dan dat iedereen over haar heen loopt. Dat gaat over haarzelf, maar het is een boodschap naar de wereld. Vertrouw op jezelf. Don’t hurt yourself. Bevrijd jezelf. Dan begrijp je ook waarom ze het tegen Elle over de mentale gezondheid van zwarte vrouwen heeft.

Aan het eind van ‘Freedom’ doet de 90-jarige grootmoeder van Jay Z – je hoort haar stem op de cd – een verklaring. ‘I had my ups and downs, but I always had the inner strength to pull myself up’, zegt ze. ‘I was served lemons, but I made lemonade.’

Een kwetsbare zoektocht naar jezelf

Leestijd: 2 minuten

Recensie This is me / As time goes by

Confronterend, emotioneel, kwetsbaar, intiem. Dat zijn woorden die passen bij de dansvoorstelling This is me / As time goes by. Bianca Janssen Groesbeek en Farida Nabibaks maakten deze voorstelling van een uur, met muzikale begeleiding van de Nijmeegse dance-popformatie Geminga. De première was zondag 24 april in Theater Hoge Woerd in Utrecht. 

Dansvoorstelling van Bianca Janssen Groesbeek, Farida Nabibaks met muziek van Geminga (Claudia Pino en Jean-Paul Pino)
Foto:Gideon Laureijs

Ik ben wie ik ben en ik mag er zijn, dat tonen Bianca Janssen Groesbeek en Farida Nabibaks in de voorstelling, maar pas op het eind. Want het valt niet altijd mee om te zijn wie je bent en je te tonen zoals je bent. Met alle regels die voortdurend zeggen wat je moet doen en wat je niet moet doen. Door de jaren heen blijf je zoeken naar een plek in de wereld. Dat laten ze zien en ze nemen de kijker daarbij mee in gevoelens van eenzaamheid, strijd, liefde, angst, trots, afhankelijkheid, groei.

Het thema – ik, het leven, ouder worden, jezelf vinden – is veelomvattend, maar omdat je deelgenoot wordt van alle dieppersoonlijke emoties, is het een uitermate intieme voorstelling. De beide dansers tonen hun persoonlijke veranderingen met het verglijden van de tijd, as time goes by. Of zoals het in de flyer staat: ‘Je ziet het dansende lichaam dat langzaam ouder wordt.’ Er is ook herhaling, een terugkeer naar vroeger of een poging daartoe op zijn minst. Dat kun je zien als het verlangen naar de jeugd. Maar die terugkeer lukt niet helemaal.

Janssen Groesbeek en Nabibaks tonen zich in hun kwetsbaarheid en zoeken in al hun onzekerheid naar wie ze zijn. Dat doen ze in dialoog met zichzelf, met elkaar en met de twee muzikanten die soms daadwerkelijk naar de dansers gaan. Zangeres Claudia Cathérine raakt hen ook aan en zo wordt de band met de muziek nog sterker. De voorstelling voelt af en toe echt ongemakkelijk, maar is uiteindelijk, zoals de flyer belooft, werkelijk ontroerend en geruststellend. Want kracht is nog een woord dat past bij deze voorstelling, de kracht van kwetsbare mensen. En acceptatie. Dat je er inderdaad mag zijn. En als laatste woord: indrukwekkend.

Janssen Groesbeek, bioloog en filosoof, en daarnaast gepassioneerd danser en choreografe, nam het initiatief voor de voorstelling. Ze doet ook onderzoek naar de biologische basis van dans. In deze voorstelling werkt zij samen met Farida Nabibaks. Nabibaks, afgestudeerd aan de Scapino Dansacademie, is kunstenaar, performer, choreograaf en docent. En ook filosoof, afgestudeerd aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In recente performances zoals Traces of Time en Aards/Earthly vroeg ze aandacht voor onbewuste sporen van het koloniaal verleden in de maatschappij. Geminga, die binnenkort een eerste cd Bipolar uitbrengt, componeerde de muziek speciaal voor deze voorstelling.

De voorstelling is nog te zien op 1 mei in Bijlmer Parktheater Amsterdam en 22 mei in De Lindenberg Nijmegen, steeds om 15.00 uur. Tickets via www.performance-thisisme.nl.

(Deze recensie komt of heeft ook in VARnws gestaan, huis-aan-huisblad voor de regio Leidsche Rijn)

De heiligen van onze tijd

Leestijd: 3 minuten

Hold your beliefs lightly. Dat is niet alleen de boodschap van de blogs die ik publiceer als ‘vastgeroeste meningen’. Het is ook de naam van een prachtexpositie in het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Nog tot 5 juni. Zo geef ik mijn ongenuanceerde oordeel meteen weg. Prachtig! Waarom dan en wie is die Perry?

Grayson Perry werd in 1960 geboren in Essex. Hij kleedde zich graag in vrouwenkleding en realiseerde zich als tiener dat hij travestiet was. Toen zijn vader dat ontdekte, hij was een jaar of vijftien en ging er soms op uit als vrouw, en zijn stiefmoeder dat vervolgens rondbazuinde, werd hij het huis uit gezet. Hij keerde terug bij zijn moeder en stiefvader in Great Bardsfield. Er is wel meer over zijn leven te vertellen, maar ik belicht graag dit stukje.

graysonperry

Het Stedelijk in Amsterdam heeft in 2002 een solo-expositie georganiseerd. Misschien dat mensen dat nog herinneren, maar hij is veel beter bekend in Engeland. Hij maakte daar tv-programma’s en kreeg de prestigieuze Turner Prize.

Ze kennen in Engeland ook allemaal zijn teddybeer Alan Measles en zijn alter ego Claire, misschien wel zoals wij Margreet Dolman kennen. Ik heb die drie-eenheid pas zondag 20 maart ontmoet. Ja, dat is al even geleden. Niet omdat het nu zo moest bezinken, omdat ik mijn overtuigingen nog tegen het licht moest houden of omdat ik de weg kwijtraakte tijdens de terugreis vanuit Maastricht. Nee, de blog komt nu pas gewoon omdat het er nog niet van kwam.

perry tapestry

Je ziet in het Bonnefanten vooral vazen en wandtapijten. Jezus aan het kruis in vrouwenkleren en met een erectie. Dat soort beelden. De BBC als een oud vrouwtje, een enorme tempel voor Julie, een doodgewone huisvrouw in Essex, een schip voor de onbekende handwerkslieden uit het stenen tijdperk, Claire in een jurk met oorlogsmateriaal en een machinegeweer in haar handen, de film over een reis op een roze motor die Perry maakte om zich na de oorlog met Duitsland te verzoenen, het levensverhaal van de fictieve Tim Rakewell.

Dat levensverhaal beschrijft Perry in zes grote wandtapijten. De serie waarin Perry de Britse obsessie met klasse en smaak onderzoekt, heet ‘The Vanity of Small Differences’. Tim Rakewell figureert ook in A Rake’s Progress, een serie van acht schilderijen van de 18de-eeuwse schilder William Hogarth. Die serie toont de neergang van de zoon van een rijke koopman die zijn geld over de balk gooit. Het gaat op aan dure kleding, prostituees en gokken. De Tim Rakewell van Perry sterft bijna 300 jaar later na een auto-ongeluk in de armen van een minnares. Te hard gereden, met zijn mobieltje in de weer? Zou kunnen. Het leven is ijdelheid.

moeder perry

Zo zit er een boodschap aan alle kunstwerken. Het vraagt wat van je. Wat is er precies te zien op de kunstwerken en wat wil de kunstenaar daarmee zeggen? De Walthamstow tapestry bijvoorbeeld, aangekocht door het museum, en vijftien meter lang, vertelt over de invasie van merken in het leven van ons mensen, van geboorte tot dood. Merken zoals Gucci, Zara, Apple, Ikea, Prada en veel meer. Het is of course een commentaar op consumentisme. In het centrum staat een vrouw waarin je Maria kunt zien. Niet met een kind in haar armen, maar met een designertas. Ergens boven in de wandtapijten over Tim Rakewell zie je twee ovalen portretjes. Steve Jobs en Bill Gates. De heiligen van onze tijd.

Het raakt me. Perry, die zich vaak, als Claire, in travestie toont, heeft zijn speelgoedbeertje Measles tot een nieuwe heilige verheven. Terecht natuurlijk. Het heeft helemaal niets met bijgeloof te maken, maar het is een subtiel commentaar op de manier waarop wij, mensen, aanbidden, verheerlijken, prijzen, dienen en geloven. Hold your beliefs lightly. Je kunt het ook zien alsof Perry zegt: kijk waar mensen vroeger in geloofden en waar ze nu in geloven. Merken en consumptie. Geloof in je teddybeer is dan veel eerlijker. “Measles troost me al meer dan vijftig jaar”, zegt Perry.

Vreedzaam vechten

Leestijd: 5 minuten

We leven in tijden van vrede en vrijheid. Dat horen we zeker rond 5 mei als we oorlogen herdenken en oorlogsslachtoffers. Maar dat wil niet zeggen dat er geen conflicten zijn in onze samenleving. Hans Achterhuis en Nico Koning beschrijven in ‘De kunst van het vreedzaam vechten’, ruim 600 pagina’s cultuurgeschiedenis en politieke filosofie, hoe we daarmee omgaan. Een rijk boek waar ik de afgelopen maand veel van heb geleerd. Prachtige inzichten, een blik op achtergronden van religieuze orthodoxie, conservatisme en populisme, zelfs een wending van mijn wereldbeeld op sommige punten en vooral veel over beschaving en modernisering in de westerse wereld. Aanrader, dit boek.

vreedzaam

Wat zeggen Achterhuis en Koning dan allemaal? Nou, bijvoorbeeld dat conflicten in een autoritaire of hiërarchische verhouding beter beheerst kunnen worden, maar in onze moderne gelijkheidsculturen – hoewel die gelijkheid soms wel genuanceerd moet worden – is dat lastiger. Er komen meer conflictsituaties tot uiting dan in een traditionele cultuur. Tussen ouders en kinderen, mannen en vrouwen, gezagsdragers en burgers, aanhangers van het ene geloof en het andere. Toch is er niet een grote toename van geweld, integendeel. Wat is er dan in onze samenleving dat dit voorkomt? Welke instituties beschermen ons? En zijn de dijken die we hebben opgeworpen tegen alle geweld sterk genoeg?

Girard

De schrijvers zetten verticale samenlevingen (traditioneel en hiërarchisch) tegenover horizontale (modern en gelijk, en bijvoorbeeld ook seculier). Ze lazen Samuel Huntington (Botsende beschavingen), René Girard (over mimetische begeerte en zondebokken), Fukuyama, Hobbes, Machiavelli en Arendt, filosofen die over politiek, maatschappij en menselijke verhoudingen hebben nagedacht. En nog veel meer.

In navolging van Huntington denken Achterhuis en Koning dat er conflicten blijven tussen verschillende beschavingen. Er is hooguit vrede mogelijk, maar geen verzoening. Er blijven tegenstellingen. Het gaat erom die conflicten hanteerbaar te maken. Breuklijnoorlogen vinden plaats op de plekken waar verschillende beschavingen elkaar raken, bijvoorbeeld in Bosnië, Soedan, India. Daarnaast zijn er wel gewelddadige conflicten binnen de invloedssfeer van een beschaving, bijvoorbeeld in Somalië.

Maar waar Huntington stelt dat enkel verschillen tot conflicten leiden, vragen Achterhuis en Koning zich af of juist gelijkheid tussen mensen een bron van conflicten is. Een verrassende vraag misschien. Een vraag die als het antwoord bevestigend is, vraagt om een paradigmawisseling, een copernicaanse wending, maar ze vinden materiaal genoeg voor die bevestiging. Ze baseren zich dan op René Girard, de Franse filosoof en antropoloog die kortgeleden, 4 november 2015, in Stanford is overleden.

We verlangen meestal wat anderen verlangen, stelt Girard. Dat kan een concreet object zijn, een huis, kunst, maar ook een positie, vaardigheid, vriendschap of liefdespartner. Ons verlangen is niet authentiek, denkt Girard, het is gewoon na-aperij. Hij spreekt over mimetische begeerte. Het begeerde wordt begeerlijker naarmate het meer door anderen wordt begeerd. We houden onszelf gewoon voor de gek, want zo authentiek en vrij als we denken, zijn we helemaal niet. Girard vindt niet alleen in de wereld zelf bevestiging, maar ook in de iedereen bekende (of voor iedereen toegankelijke) romans van Cervantes, Flaubert, Proust en Dostojevski. En in de mythes van de oude Grieken.

Als gelijkheid gevaarlijk is, omdat mensen dan gemakkelijker kunnen botsen, moeten er waarden en regelsystemen worden ontwikkeld die ongelijkheid bevestigen, bijvoorbeeld in de verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Daarmee verklaren Achterhuis en Koning de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in traditionele samenlevingen, maar ze keuren die niet goed. Het is geen legitimatie ervan. Interessant, dit deel over arbeidsverdeling en incesttaboe. In de moderne tijd zijn er andere oplossingen om het gevaar van gelijkheid te beteugelen.

Modernisering

Een volgende stap in het boek is de bespreking van die moderniteit. Ivan Illich, filosoof, toont de schaduwkanten van de moderniteit in zijn werk en hij toont zich sceptisch over de moderne gelijkheid van mannen en vrouwen. Kanttekeningen bij moderniteit, oké, maar hier haken veel mensen af bij Illich. Terecht.

Iets vergelijkbaars gebeurt er met Spinoza. Spinoza doorzag net als Rousseau volgens Achterhuis en Koning wel hoe mimetische begeerte werkt. Zo stelt hij in zijn Ethica dat wanneer een mens die op ons lijkt ‘door een hartstocht wordt aangedaan, wij door een gelijke hartstocht worden meegesleept’. Spinoza constateert dat beide geslachten in ongelijkheid maar wel eendrachtig samenleven. In lijn met zijn filosofie ziet hij daar dan een noodzaak in, een natuurwet. Moeilijk te accepteren, dit punt van Spinoza, maar geen reden hem verder niet serieus te nemen.

Een volgende stap in het betoog is de bespreking van protestreligies. In bijna elke religie ontstaat verzet tegen teveel verticaliteit en gezag dat vooral bezig is haar positie veilig te stellen. Protestantisme bijvoorbeeld. De auteurs beschrijven hiermee hoe verschuivingen van een verticale naar een horizontale ordening hebben plaatsgevonden, maar ook een protestreligie kan weer verticaliteit gaan vertonen.

In algemene zin zijn religies in samenlevingen misschien wel ontstaan als een bron van conflictbeheersing. Er is immers een moreel systeem (Gij zult niet begeren wat van uw naaste is), onderscheid tussen goed en kwaad en middelen van boete en straf. Maar religies hebben ook enorm veel conflicten veroorzaakt. Achterhuis en Koning schrijven dat het moeilijk is over de relatie tussen religie en geweld een duidelijke uitspraak te doen.

Beter dan bijvoorbeeld de kerk, lijken moderne instituties zoals democratie, rechtsstaat, vrouwenrechten, te werken. “Een reeks van toevalligheden heeft de westerse beschaving tot voorloper gemaakt in het moderniseringsproces”, schrijven de auteurs. De oud-Griekse democratie, feministische golven in de Middeleeuwen, wetenschap, de Verlichting, Hobbes en Nietzsche, industrialisatie, massaconsumptie en de daarmee samenhangende groei van het individualisme, dat zijn misschien een paar van die toevalligheden.

Genoeg

Moderne mensen denken seculier, individualistisch en kosmopolitisch, stellen Achterhuis en Koning. Maar dat is op wereldschaal het denken van een minderheid. Het staat tegenover sacraal, patriarchaal en tribaal denken, kenmerkend voor verticale samenleving. Het is duidelijk waar hun sympathie ligt (en de mijne) en waar we heen moeten voorzover we daar nog niet zijn.

Ze zetten wel kanttekeningen bij aspecten van de modernisering, bijvoorbeeld waar het tegen grenzen oploopt van wat de wereld aankan. Een noodzakelijke nuancering. We moeten maat houden. Naast geweldsbeperking is begeerteregulering nodig (over die begeerteregulering wil ik nog een blog schrijven, genoeg is genoeg). Maar modernisering is ook onderwijs, geletterdheid, urbanisatie, welvaart, sociale mobiliteit, meritocratie, lhbt-rechten, emancipatie.

Er is veel verzet tegen modernisering. Achterhuis en Koning benoemen de aard van dat verzet als orthodox-religieus, conservatief of populistisch. De bespreking van de eerste raakt bijvoorbeeld aan de actuele situatie in Syrië en Irak en die van het conservatisme en populisme is denk ik ook herkenbaar in de reacties op de vluchtelingenproblematiek en het referendum over de versteviging van de banden tussen Oekraïne en de EU.

Maar goed, dat is mijn kijk op de lijn in het boek van Achterhuis en Koning. De Kunst van het Vreedzaam Vechten. Aanvankelijk dacht ik: is dat echt wat we doen in onze westerse beschaving: vreedzaam vechten? Is de moderne samenleving die Achterhuis en Koning beschrijven niet een utopie? Worden tribale samenlevingen niet te gemakkelijk af geserveerd? Zoeken ze in het boek misschien vooral bevestiging voor de stelling dat we zijn geëvolueerd van een verticale naar een horizontale samenleving?

Ik heb daar voor mezelf antwoorden op gevonden, maar lees het boek vooral zelf. Dan zie je nog veel meer en veel beter. En dan leer je echt een hoop.

Licht op Spinoza

Leestijd: 4 minuten

Hoe zou Spinoza denken over de wereld van vandaag? Misschien zou hij wel vinden dat we tijden van verduistering beleven in plaats van verlichting. Ik ben deze maand helemaal in Spinoza. Boeken gelezen, met Spinozakenner Miriam van Reijen gesproken, hoorcolleges beluisterd, zijn Ethica opengeslagen en nagedacht over wat hij nu eigenlijk zei.

Vijf keer Spinoza

1. Benedictus

Benedictus, daar houd ik het op, niet Baruch. Natuurlijk, Spinoza’s vader was een sefardische jood, gevlucht uit Portugal. En hij was joods opgevoed, maar in 1656 werd hij, 24 jaar oud, uitgestoten uit de joodse gemeenschap. Hij gebruikte daarna zelf zijn Latijnse naam Benedictus. Over zijn leven staat weinig vast, zijn biografie is snel verteld. Maar de jaren van zijn leven (1632 tot 1677) waren hectisch. Rembrandt en Vermeer maakten hun schilderijen en na het einde van de oorlog met Spanje in 1648 ontstond er een tweestrijd tussen prins- en staatsgezinden. Moest Willem II het land besturen of moest Nederland een republiek worden? Het was de tijd dat in Nederland de VOC ontstond, een grote handelsorganisatie die grote rijkdommen uit de koloniën haalde, en in Den Haag werd een politieke moord gepleegd. Misschien wel de eerste van de geschiedenis. Het waren ook de beginjaren van de Verlichting. Spinoza deed het licht aan. Benedictus.

spinoza

2. Vrije wil is een illusie

Dat Spinoza het bestaan van de vrije wil ontkent, ligt voor veel mensen lastig. Maar de meeste neurowetenschappers herkennen het wel. Als je meer over de werking van de hersenen zou weten, kun je gedrag voorspellen, verwachten ze. Ze zijn het vaak ook wel eens met Spinoza dat je geen onderscheid moet maken tussen lichaam en geest. Alles is één. Dat alles dan een oorzaak heeft, zoals Spinoza stelde, willen veel mensen nog wel aannemen, maar dat dit betekent dat je keuzes helemaal niet zo vrij zijn, ligt moeilijk. Het lijkt of je mensen daarmee iets van hun vrijheid afneemt. Vrije wil en vrije keuze staan in onze geïndividualiseerde samenleving immers in groot aanzien. Niemand hoeft voor ons te kiezen, dat doen we zelf wel. Dat idee. Op school kiezen we wat we wanneer willen leren, we kiezen zelf op wie we verliefd worden en niemand heeft het recht om mijn leven te sturen. Maar je keuzes blijken achteraf helemaal niet zo verrassend, want je koos wat jij op het moment van ‘keuze’ goed of het beste vond. Jouw ideeën over ‘goed’ en ‘het beste’ komen niet zomaar uit de lucht vallen.

3. God zit in alles

Ik ben niet gelovig, maar het godsbeeld van Spinoza vind ik prachtig. Hij ontdeed God van alles wat we hem als mensen toegedacht hadden. God is oneindig, dat bleef zo bij Spinoza, maar hij is geen persoon op een zetel in de hemel die luistert naar jouw gebeden en dan ingrijpt. Dat kan helemaal niet, volgens Spinoza. Luisteren naar jouw gebed en ingrijpen in de loop der dingen zou betekenen dat God ingrijpt in de wetten van oorzaak en gevolg, de wetten van de natuur. Onzin. Net zoals wonderen onzinnig zijn. Je begrijpt niet wat er gebeurt omdat je de oorzaak niet kent. En goed en kwaad hebben niets met God te maken, maar alles met opvattingen van mensen. Het godsbeeld van Spinoza leidt verder tot bescheidenheid. Je bent als mens niet het centrum van het universum, degene waar het allemaal om draait en waar zelfs God naar zou luisteren, maar slechts een manifestatie van de oneindige natuur. De vraag of Spinoza nu atheïst was of niet, vind ik niet zo interessant. Ik denk dat ieder van de partijen in deze discussie hem graag in zijn of haar kamp wil trekken. Dat was vroeger wel anders. Omdat met name kerk en predikanten veronderstelden dat de ideeën van Spinoza tot afvalligheid zouden leiden, waren zijn boeken tweehonderd jaar lang verboden.

4. Beter leven

Er zit iets therapeutisch in Spinoza’s filosofie, iets van levenskunst. Voor Spinoza ging het uiteindelijk om gelukkig worden. Geluk is niet te vinden in roem of rijkdom, maar eerder in eenvoud. En in inzicht of kennis van hoe het werkt in de wereld. Spinoza begrijpen en navolgen betekent ook dat je negatieve emoties kunt plaatsen. Verdriet, woede, blijdschap, angst of afkeer. Die hebben allemaal net als alles in de wereld oorzaken. Als je begrijpt waar ze vandaan komen, hoef je niet zo te lijden onder de negatieve emoties (boosheid, jaloezie). Dat geeft rust. Je wordt ook een prettiger mens voor anderen en eigenlijk, verwacht Spinoza, wordt het dan gewoon beter in de wereld. De aanpak van Spinoza lijkt wel wat op de rationeel-emotieve therapie.

spinoza4

Beeld van Nicolas Dings in Amsterdam (foto: ton van den born)

5. Totale tolerantie

Vrijheid van denken en spreken was voor Spinoza zelf nog best lastig, want zijn ideeën waren controversieel. Maar wil je een stabiele staat, dan mag je niemand de mond snoeren, vond hij. Democratie is de best mogelijke garantie dat mensen elkaar niet gaan gebruiken. Spinoza maakte zich ernstige zorgen over de bedreiging voor de liberale geest van zijn tijd en over het te grote gezag van de predikanten. Zijn boek de Tractatus Theologico-Politicus, even tussendoor geschreven terwijl hij met zijn hoofdwerk de Ethica bezig was, is dan ook uit nood geboren. De boodschap was vooral dat je politiek en godsdienst moest scheiden en dat de Bijbel, die door mensen geschreven was, niet onfeilbaar was. Een staat moet gebaseerd zijn op rationele en seculiere principes. Leg dat maar eens naast het kalifaat.

Ter afsluiting

Spinoza zou zich misschien ook niet enorm verbazen als hij nu in de wereld zou rondlopen. Hij had een goed inzicht in de aard van de mens. Spinoza’s oplossing is een goede opvoeding. Dat is de weg die leidt tot een gelukkiger leven. Maar het gaat vaak fout omdat kinderen worden opgevoed met vooroordelen en onredelijke normen, ze worden bang gemaakt en er wordt voor hen nagedacht in plaats van dat gestimuleerd wordt dat ze zelf leren nadenken. Het licht gaat pas weer aan met een goede opvoeding, goede boeken en goed onderwijs.

‘Geen koude oorlog maar een hete vrede’

Leestijd: 5 minuten

Mijn favoriete krant in Spanje is El País. Het Land. Zo heten kranten: het volk, de stad of zelfs, de wereld. Niet zozeer omdat El Mundo, Die Welt en Le Monde wereldwijd gelezen willen worden, neem ik aan, maar omdat ze over de hele wereld schrijven. Dat doet El País ook, niet alleen over het land schrijven, maar over de hele wereld. De krant veranderde in 2007 de ondertitel van ‘Diario independiente de la mañana‘ (onafhankelijk ochtendblad) naar ‘El periódico global en español‘ (wereldkrant in het Spaans).

El País bestaat 4 mei veertig jaar. Het eerste nummer verscheen een maand of vijf na de dood van dictator Franco. Spanje was net begonnen aan een democratische transitie en singer-songwriter Aute zong over de nieuwe tijd, Al Alba (de dageraad). Ongeveer iedere Spanjaard kon dat meezingen. Het was een tijd van hoop.

pais1

De binnenlandse politiek was het belangrijkste thema en is dat nog steeds. Zelfs bij de terroristische aanslagen op forensentreinen in Madrid (op 11 maart was dat twaalf jaar geleden) ging het vooral over de politiek.

Nog geen regering

El País is het dikst op zondag. Ook deze zondag, 13 maart. Veel ruimte is er vandaag voor een eigen onderzoek van de krant. Sinds de verkiezingen op 20 december 2015 zit Spanje zonder regering. Bij die verkiezing werd weliswaar de conservatief-rechtse Partido Popular (PP) van premier Rajoy de grootste, maar zonder de meerderheid van daarvoor. Naast de socialistische PSOE, jarenlang ongeveer de enige oppositiepartij, zijn er twee nieuwe partijen gekomen waar rekening mee moet worden gehouden. Geen splinters, want ze hebben ieder een aanhang van 15 tot 20 procent van de kiezers. Dat zijn het neoliberale Ciudadanos (burgers), ongeveer tussen D66 en VVD, en de links-populistische Podemos (te vertalen als: yes, we can). Podemos is opgericht in januari 2014 vanuit de Spaanse versie van de Occupy-beweging uit 2011 (los indignados).

De voorman van die partij, Pablo Iglesias – bekend van zijn paardenstaart –, maakt zich niet populair met zijn opstelling in de onderhandelingen. Niet erg constructief, vinden veel Spanjaarden. Ze hebben behalve over zijn opstelling ook ongeveer allemaal wel een mening over de paardenstaart. Iglesias vindt het de schuld van Pedro Sanchez, leider van de PSOE, dat er geen links pact is gekomen. Een groot geschilpunt is echter hun visie op de onafhankelijkheid van Catalonië.

iglesias

In een populariteitspoll van de krant blijkt dat er kleine verschuivingen zouden zijn als er nu verkiezingen zouden zijn. Het verlies van Podemos zou naar Ciudadanos gaan. De meeste mensen zien en samenwerking van PSOE en Ciudadanos wel zitten, maar die twee partijen hebben geen meerderheid in het parlement. Dat geldt voor ongeveer elke combinatie van twee partijen. Als ze er voor begin mei niet uitkomen, schrijft Spanje nieuwe verkiezingen uit.

“Een nieuwe verkiezingsstrijd helpt niet”, schrijft El País in het hoofdredactioneel commentaar. “Dat veroorzaakt alleen maar verdere polarisatie.” De krant constateert wel dat ‘hoewel het lastig is voor de formatie van een regering’ kiezers niet terug willen naar een situatie met twee grote partijen, alleen PSOE en PP bijvoorbeeld.

Van de vier politieke leiders is Rajoy – el presidente en funciones (de man in functie totdat er een nieuwe regering is en een nieuwe premier) – het minst populair. De manier waarop hij de corruptieschandalen in zijn partij van zich af laat glijden, valt niet goed. Het verbaast me dat de PP niet verder is gezakt. Veel Spanjaarden denken waarschijnlijk: ‘och, wat is het alternatief? Het zijn toch allemaal corrupte zakkenvullers.’

Buitenland

Latijns-Amerika ligt in alle opzichten dichtbij Spanje, de gemeenschappelijke taal zal een grote rol spelen. Op de voorpagina staat een ankeiler voor een interview met de Colombiaanse premier, Juan Manuel Santos, over het vredesakkoord met terroristenorganisatie Farc dat 23 maart wordt getekend. “Er is geen perfect akkoord”, erkent hij, maar “dit is een acceptabele balans. Ik ben ervan overtuigd dat Farc vrede wil.” Het betekent het einde van vijftig jaar gewapend conflict.

Verder natuurlijk nieuws over de samenwerking van Turkije met de Europese Unie – opmerkelijk is dat de Spaanse politiek eensgezind het vluchtelingenthema buiten de partijpolitiek en formatiepogingen lijkt te houden. Plus een stuk over de verkiezingen op die zondag in Duitsland. Wat het resultaat ook wordt, schrijft de krant, het wordt een soort referendum over Merkels vluchtelingenbeleid. Ik heb grote bewondering voor haar moedige standpunt, maar een dag later blijkt dat veel Duitse kiezers daar hun twijfels over hebben.

Ian Bremmer, voorzitter en oprichter van de Eurasia Group die in New York onderzoek doet naar wereldpolitieke risicofactoren, schrijft dat we niet in een nieuwe koude oorlog zitten, zoals Dmitri Medvedev, premier in Rusland zou hebben gezegd, maar in ‘een hete vrede’. Dat – die hete vrede – is misschien wel het mooiste citaat in de krant van deze dag. “De situatie is nu totaal anders dan in 1962”, denkt hij. Bijvoorbeeld omdat de VS en Europa lang niet zo eendrachtig zijn en China niet geïnteresseerd is in een nauwe relatie tussen Peking en Moskou.

Wat remt hen?

Verder naar achteren lees ik een verhaal over de onzekere toekomst voor acteurs en actrices na het winnen van een Oscar. “Waar zijn Roberto Benigni, Halle Berry en Renée Zellweger gebleven?” Hun carrière verliep bergafwaarts nadat ze waren gelauwerd. En in dat deel van de krant staat ook een artikel over vijf schilderijen van Francis Bacon die uit een woonhuis in Madrid zijn gestolen, geschatte waarde: 30 miljoen euro. De Ierse schilder overleed in 1992 in Madrid. De roof was in juni 2015, maar er is nog steeds geen enkel spoor.

Halle Berry makes an emotional acceptance speech after receiving the Best Actress for her role in "monster's Ball," during the 74th Annual Academy Awards, Sunday March 24, 2002.

Deze blog wordt misschien wel lang, maar de krant is ook zo dik. Ik bedacht, als iemand me ervoor wil betalen, dan lees ik de krant wekelijks, of dagelijks als het moet, en haal ik eruit wat je zou kunnen interesseren. Ja, dit is een open sollicitatie in het wilde weg, why not? Belangstelling? Zoek dan contact, reageer, bel, mail, spreek me aan op straat. Mag in Spaans of Nederlands. In het Brabants eventueel.

Goed, nog één stuk wil ik noemen uit de krant zelf. Uit de economiebijlage. Want het artikel over het glazen plafond – ¿Qué frena a las mujeres? – heb ik uitgeknipt. Een antwoord wordt in het stuk wel geformuleerd op de vraag wat vrouwen tegenhoudt. Het zijn volgens El País enerzijds allerlei stereotypen en vooroordelen over vrouwen aan de top, en anderszijds de situatie dat de werkende vrouw naast dat werk drie keer zoveel tijd aan het huishouden besteedt dan de werkende man. Open deuren misschien, maar het moet af en toe gezegd en geschreven. Veel van de lezers van de krant zullen het artikel in waarschijnlijk het minstgelezen deel van de krant overigens niet eens zien.

Tsjernobyl

Die lezers van El País, dat zijn er dagelijks bijna twee miljoen. Elke dag krijgen ze met de krant supplementen over thema’s zoals mode, cultuur of reizen. Babelia zit op zaterdag in de krant. Dat zijn zeker twintig pagina’s over schrijvers, boeken, muziek en voorstellingen. En op zondag is er de kleurenbijlage, leesstof voor de hele verdere week en soms nog meer. Kleurenbijlage inderdaad, want de rest van de krant is helemaal zwart-wit en grijs.

Tsjernobyl staat op de voorkant van die bijlage, dat heb ik al gezien. Want het is in april dertig jaar geleden dat hier de kernreactor ontplofte. Drie jaar geleden was ik in Kiev (hier foto’s), in het museum over Tsjernobyl, en ik las later het boek van Nobelprijswinnares Svetlana Aleksevitsj met getuigenissen van mensen over de ramp. Beide, museum en boek, maakten veel indruk. Dat er iets onherstelbaars is gebeurd op honderd kilometer ten noordwesten van Kiev, is over 100.000 jaar nog te merken. Er zijn pas dertig jaar verstreken.

Mata Hari is dans als poëzie

Leestijd: 3 minuten

Goed idee, Ted Brandsen, een ballet over Mata Hari. Dat dacht ik toen ik hoorde over de plannen voor de productie. Mata Hari was een mysterieuze persoonlijkheid, en ze was ook danseres. Mij fascineert haar uitstraling van femme fatale en haar dramatische leven vol vraagtekens. En ook het dynamische tijdperk waarin ze leefde, het Parijs van het fin de siècle, de belle époque. Heel bijzonder leek me om dit in dans te kunnen zien en beleven.

In zijn voorwoord in het programmaboek prijst Ted Brandsen, die de choreografie maakte voor Mata Hari, zijn dansers ‘zonder wie alle dans slechts een gedachte is’. En vooral Anna Tsygankova, op wie hij de rol van Mata Hari heeft gecreëerd en op wie ik zondagmiddag 21 februari verliefd ben geworden. De prachtige foto’s waarin ze innig met een enorme slang verstrengeld ligt, doodeng, hadden me al verleid: dit ballet wilde ik per se zien.

“Een bizar gevoel”, zegt Anna Tsygankova over die slangenfoto’s. “Je kan alleen maar vertrouwen dat het goed gaat.” Ze voelde direct de connectie met Mata Hari. “Het was een ongelooflijk gevoel van eenwording met het mysterie.”

In Leeuwarden heb ik eens een kleine expositie gezien over Mata Hari. Ze komt ook uit Friesland. Margaretha Geertruida Zelle. Mata Hari was haar artiestennaam. “Ze heeft veel gedaanteverwisselingen ondergaan”, zegt Brandsen. “Als een Lady Gaga of Madonna van honderd jaar terug. (…) Het gewone leven was haar te klein, dus maakte ze dat groter. Ze creëerde haar eigen realiteit.”

mata

Het ballet toont haar in allerlei gedaantes, in prachtige kostuums, tien verschillende ontwerpen van François-Noël Cherpin. Anna Tsygankova trekt in elke scène de aandacht, mijn aandacht in elk geval, helemaal naar haar toe. Want op deze zondag danst zij de rol. Soms nemen Igone de Jongh of Maia Makhateli, twee andere eerste solisten van Het Nationale Ballet, het van haar over. Maar ik ben blij: vandaag leidt Anna Tsygankova me door het leven van Margaretha (1876-1917). Haar ongelukkige huwelijk, haar twee kinderen van wie er een misschien is vergiftigd en de ander haar wordt ontnomen, haar tijd op Java en later in Parijs. Daar werd ze Mata Hari, een Indiase danseres, en daar deed ze auditie bij Diaghilev. Die wees haar af.

“Ze begon met spioneren toen haar vorige rol, die van danseres en aantrekkelijke vrouw, was uitgespeeld”, zegt Brandsen. “Maar ze gedroeg zich nog teveel als courtisane.” Courtisane? Dat is ‘een vrouw van lichte zeden die zich in hogere kringen begaf en vanwege elegantie en omgangsvormen daar werd geaccepteerd’. Dat was Mata Hari ongetwijfeld ook. “Margaretha zag de wereld als één groot decor”, vervolgt Brandsen. “De vele mannen met wie ze omging waren figuranten in háár film.”

De Volkskrant miste de spanning in het ballet en de emotionele verdieping in haar personage. Mata Hari wordt te weinig mens, volgens recensente Mirjam van der Linden. Ze blijft een raadsel, maar juist het mysterie past helemaal bij Mata Hari zoals ik haar voorstel.

Het ballet gaat langs haar leven als een sneltrein die af en toe vaart mindert, dat was de bedoeling van Brandsen en librettist Janine Brogt. Ik voel daarin de tragiek van haar leven, de teleurstellingen, de zucht naar erkenning en roem, de gebroken ambities, de dreiging van de oorlog en het dramatische einde. Schitterend is Shiva, een dromerige tempeldans, prachtig de reis met scènes in Milaan, Wenen en Madrid, overtuigend het duet met haar geliefde Vadime Mássloff (Arthur Shesterikov). Ik vond Mata Hari, het ballet, in woorden zoals ze zelfs gezegd zou hebben ‘een gedicht waarin elke beweging een woord is.’

Diep geraakt door Danish girl

Leestijd: 5 minuten

De Danish girl is een prachtig kostuumdrama over Lili Elbe. De film laat vooral zien hoe het voelt voor partner Gerda als Lili steeds meer Lili wordt.

De scene waarin Einar met de kousen en jurk van een operazangeres poseert voor Gerda is een sleutelscene. “Kijk nou eens”, roept de operazangeres als ze plots binnenkomt en de wegdromende Einar ziet. “We noemen je Lili”, plaagt ze als ze een boeket lelies in zijn handen drukt. Het is een geladen scene, een keerpunt. Want vanaf dat moment laat Einar Lili toe in zijn huwelijksleven.

De sfeer, de kostuums, de emoties. Mij raakte het diep. Ik was onder de indruk van de prachtige vertolking van Eddie Redmayne (Einar en Lili) en van Alicia Vikander (Gerda). Op het moment dat ik de bioscoop verliet, wist ik zeker. Het jaar is nog jong, maar dit is de beste film van 2016. Het verbaasde me dat waarderingen voor de film niet hoger waren. Een deel van de transwereld had bedenkingen en veel deskundige filmrecensenten hebben allerlei argumenten om de film met twee of hooguit drie sterren te belonen.

In de film is Lili de eerste trans die een operatie ondergaat. Dat gebeurt in Dresden in 1931. Lili, een kunstschilder, is dan 48. Ze is getrouwd, als Einar, met Gerda. Gerda illustreerde boeken en modetijdschriften, in de film is ze vooral portretschilder en krijgt ze succes zodra Lili haar muze wordt.

danishgirl3

Interseksueel

Misschien was Lili niet trans-, maar eerder interseksueel. Die suggestie zit niet in de film. Ik ben nu halverwege in het boek van David Ebershoff en lees er ook daar niet over. Het boek is een gefictionaliseerde biografie. Het is een roman op basis van het dagboek van Lili Elbe – Elbe is de naam van de rivier in Dresden waar de vrouwenkliniek ligt waar Lili haar transitieoperaties had – dat Ebershoff gevonden zou hebben. En de film is weer gebaseerd op het boek.

Interseksueel, dat wil zeggen dat een lichaam zowel mannelijke als vrouwelijke eigenschappen heeft, bijvoorbeeld in samenstelling van chromosomen, geslachtskenmerken en hormonen. Lili had mogelijk het syndroom van Klinefelter, maar Klinefelter beschreef dit pas jaren nadat Lili overleden was. Bij Klinefelter heeft een man een X-chromosoom teveel. Ze zijn onvruchtbaar en hebben vaak weinig testosteron en borstvorming. Bij Lili zouden volgens een arts in Dresden rudimentaire eierstokken zijn opgemerkt. De meeste mensen met XXY identificeren zich als mannelijk, maar de diagnose wordt vaak niet gesteld omdat het syndroom relatief onbekend is.

Einar leefde in elk geval steeds meer als Lili. Gerda zei soms tegen Einar: “kan Lily vanavond niet komen?” Lili ging af en toe ook de straat op. Wandelen, naar de markt of een afspraakje met een vriend die haar bewonderde als vrouw. Ze deed dat aanvankelijk onopgemerkt. Alleen intieme vrienden wisten dat zij transseksueel was. Ook dat zit mooi in de film, waar Einar weer contact krijgt met Hans, een jeugdvriend, en zijn eerste liefde als Lili. Ze ontvluchten het conservatieve Kopenhagen, maar in boek en film wordt gesuggereerd dat ze vluchten voor artsen die Lili willen behandelen voor gekte of schizofrenie. Ze gaan in Parijs wonen omdat ze hun leven daar probleemloos kunnen leiden. Lili als vrouw en Gerda als lesbienne.

DanishGirl2

Dan volgen de operaties. Niet twee zoals in de film, maar wel vijf over een periode van ongeveer twee jaar. Na uitgebreid psychologisch onderzoek door seksuoloog Magnus Hirschfeld, autoriteit op het gebied van homoseksualiteit en transseksualiteit in Berlijn voordat hij de wijk nam voor de nazi’s, gaat Lili naar Dresden. Daar worden testikels verwijderd, eierstokken getransplanteerd, de penis verwijderd en een vagina en baarmoeder geconstrueerd. Dat laatste gaat niet goed.

Ook op een ander gebied zijn er problemen, want de koning van Denemarken verklaart het huwelijk nietig. Lili krijgt een nieuw paspoort met haar nieuwe naam en geslacht. Voor korte tijd, want ze overlijdt in september 1931 in Dresden. Gerda hertrouwt na Lili’s dood, scheidt weer en overlijdt in 1940. In de film is het haar liefde die tot tranen ontroert.

Sjaal

Het bezwaar van op zijn minst een deel van de transgemeenschap is dat een cisgender man de rol van een transvrouw speelt. Kan een cisgender man (cisgender omdat hij nooit heeft ervaren wat het voelt als je lichaam niet in overeenstemming is met je ervaren geslacht) zich wel inleven? En je laat een man toch niet de rol van een vrouw spelen?

Ik vind het discutabel. Vergelijkbaar misschien met de vraag: kun je over de gevaren van treinsurfen schrijven als je dat zelf nooit hebt gedaan, kun je over autisme schrijven als je geen autist bent, kan een man een psychologische roman schrijven met een vrouw als hoofdpersoon? Ik begrijp het bezwaar wel, maar ik vind het niet zo’n probleem. Goed inleven en overtuigend neerzetten, dat is wat een goede acteur doet. En dat doet Redmayne. Bovendien heeft hij zich laten bijstaan door een transvrouw, de regisseuse Lana Wachowski.

danishgirl1

De recensenten vinden dat de film teveel uitpakt. Teveel uiterlijke schijn. Volgens The Guardian is de film te gelikt, te weelderig. “Style but little substance”, schrijft de Independent. En, “wat een mooie vrouw is acteur Eddie Redmayne!”, schrijft Dana Linssen. Maar, merkt ze op in haar recensie in NRC: “The Danish Girl wekt de indruk dat het transgenderisme van Lili Elbe vooral een uiterlijke zaak was, terwijl het in werkelijkheid zoveel gecompliceerder was.”

Misschien heeft het allemaal met verwachtingen te maken. Dit zou de transfilm worden die alle eerdere transfilms zou overtreffen. Maar het is vooral een liefdesverhaal, de liefde tussen Gerda en Einar of Lili, gezien vanuit Gerda. Zij heeft er duidelijk veel moeite mee om afscheid te nemen van Einar. Mooie scène als ze Lili vraagt om Einar te halen, “nu direct, want ik heb mijn man nodig.” Ze toont daarin het rouwproces dat partners van transseksuelen doorlopen zodra die in transitie gaan.

Ik citeer een stukje uit een recensie van Dennis De Roover op Zizo.online waar de vraag of de liefde de transitie overleeft, als kernvraag wordt beschouwd. “De onrust over de vraag of er nog ruimte is voor intimiteit na de transitie en of de transitie het  eindpunt van de relatie betekent, worden zeer menselijk en overtuigend overgebracht”, schrijft De Roover. Het antwoord of de liefde overwint ligt volgens hem besloten in de slotscène aan de Deense kust waarin Gerda Lili’s sjaal in de wind dreigt te verliezen.

Toevoeging (5 februari): Mooi boek. Lili is daarin interseksueel.

De componiste Andrée Bonhomme

Leestijd: 3 minuten

Celliste Doris Hochscheid en pianist Frans van Ruth speelden maandag 4 januari een sonatine die de Maastrichtse componiste Andrée Bonhomme tijdens de Tweede Wereldoorlog had geschreven. Een hoogtepunt tijdens het concert. Vooral het langzame deel was schitterend, heel sfeervol. Er stonden meer Nederlandse componisten op het programma, ook Andriessen (Hendrik) en Badings. Maar wie was Bonhomme?

Van Ruth vertelt dat Bonhomme (1905 – 1982) in het Maastrichts orkest speelde toen de oorlog uitbrak. Ook orkesten werd gevraagd een niet-Jood verklaring te tekenen en het Maastrichts orkest had daar geen probleem mee, er waren geen Joodse musici in het orkest. Ook Bonhomme niet, maar ze vond dat het niet kon. Ze raakte haar positie in het orkest kwijt omdat ze weigerde de verklaring te tekenen. Voor die verzetsdaad werd ze later koninklijk geëerd.

Ze studeerde piano, en ze was zelfs de eerste piano hoofdvakstudente aan de Maastrichtse Stedelijke Vakschool. Ze deed ook muziektheorie en begon te componeren. Ze kwam in contact met Darius Milhaud via de zangeres Vera Janacopoulos of Henri Hermans, haar docent muziektheorie en compositie. Van 1929 tot 1937 reisde zij maandelijks naar Parijs voor compositielessen van Milhaud. De Joodse familie Milhaud besloot aan de vooravond van de oorlog naar Amerika uit te wijken.

Of het klopt, weet ik niet, zegt Van Ruth, maar er is een anekdote dat tijdens zo’n compositieles de kinderen van Milhaud zachtjes de studieruimte binnenkwamen en onder de piano doken. Ze wilden zien of die juffrouw uit Nederland klompen droeg.

Haar werk is sterk Frans georiënteerd en sluit aan bij Ravel en Debussy. Een paar van mijn favoriete componisten. Van een paar generaties later, en ook Frans, is Pierre Boulez die op 5 januari is overleden. Ik houd van de spanning in zijn werk, bijvoorbeeld in Pli selon Pli, bijvoorbeeld door Barbara Hannigan, hier een stukje.
Andrée_Bonhomme
Maar terug naar Andrée Bonhomme. Ze sprak thuis Frans, was Frans georiënteerd en ze schreef veel liederen op Franse teksten, 51 in totaal. Ze componeerde ook werken voor koorbezetting, orkestwerken en een strijkkwartet. Plus de prachtige sonatine die op 4 januari in Wageningen klinkt.

Nee, er is geen muziek van haar te vinden op YouTube of Spotify. Andrée Bonhomme staat ook niet in Els Kloeks ‘1001 Vrouwen’. Er is weliswaar een Engelse wikipedia over haar, maar geen Nederlandse. Omdat ze tijdens de oorlog nauwelijks concessies wilde doen aan het nazi-regime en bijvoorbeeld geen lid van de Kultuurkamer werd, bleven uitvoeringen van haar werk beperkt tot huisconcerten. Het grootste deel van Bonhommes muziek is nog niet uitgegeven.

Maar ze krijgt tien heerlijke minuten op het podium van de aula in Wageningen, met de Pièce en forme de sonate (sonatine), haar opus 86. De tempo-aanduidingen van de twee delen zijn: lent et très expressif (1) en vif et joyeux (2). Dit stuk is wel op een cd te vinden, de cd ‘Andrée Bonhomme, een ontmoeting’ die in 2005 werd uitgebracht door de Stichting Andrée Bonhomme.

In een toelichting is daar te lezen dat het ‘pièce’ ontstond in de oorlog. De componiste wilde aanvankelijk een vierdelige sonate schrijven. De aanzet was een lamento dat ze in 1941 voor de overleden graaf d’Avou Dion had geschreven, een familielid in Frankrijk. Een jaar later schreef ze een nieuw lamento met ook een snel deel. Maar het tweedelige stuk bleef nog lang liggen. Het was wel de aanzet van het ‘Pièce en forme de Sonate’ zoals ze het stuk noemde toen ze het in juni 1947 voor het eerst uitvoerde in een radioprogramma. Die titel wordt hier bedoeld als ‘onvolledige sonate’.